Tanıl Bora: Hasan Âli Yücel’in yürüttüğü kültür siyaseti, modernist bir milliyetçiliğin güdümündeydi | Radyo BALFM

Radyo BALFM

Tanıl Bora: Hasan Âli Yücel’in yürüttüğü kültür siyaseti, modernist bir milliyetçiliğin güdümündeydi

20.02.2021
47

Hasan Âli Yücel, Cumhuriyet tarihinin ikonik isimlerinden… Uzun yıllar süren bakanlık misyonu ve bu süreçteki icraatları kimi vakit …

Tanıl Bora: Hasan Âli Yücel’in yürüttüğü kültür siyaseti, modernist bir milliyetçiliğin güdümündeydi

Hasan Âli Yücel, Cumhuriyet tarihinin ikonik isimlerinden… Uzun yıllar süren bakanlık misyonu ve bu süreçteki icraatları kimi vakit tartışmalara kimi vakit da yalnız kalmasına neden oldu. Dünya klasiklerini Türkçeye kazandırması, Köy Enstitüleri ile öğretmenlik mesleğini farklı bir bakışla ele alması bugün ondan geriye kalan en sembolik kazanımların başında geliyor.

Türkiye’de milliyetçilik kavramı üzerine yaptığı çalışmalarla birçoklarımız için kılavuz sayılan Tanıl Bora, son kitabı ‘Hasan Âli Yücel’de yazdıklarıyla, kültür ve eğitim siyasetleriyle bir periyoda damgasını vuran Yücel’i ele aldı. Çalışmasını ‘entelektüel biyografi’ olarak tanımlayan Bora ile Hasan Âli Yücel’i ve devrin öne çıkan tartışmalarını konuştuk.

Hasan Âli Yücel, Tanıl Bora, İrtibat Yayınları, 2021.

Çalışmanızı ‘entelektüel biyografi’ olarak tanımlıyor ve jenerasyonunun en kıymetli isimlerinden Hasan Âli Yücel’i merceğe alıyorsunuz. Öncelikle ‘entelektüel biyografi’ kavramını konuşalım isterim.

Niyetlere ve yazılarına odaklanan bir biyografi, kastettiğim. Hayat öyküsünü, yapıp ettiklerini de elbette toparlamaya alıştım ancak odağımda yazıları, kanıları var. Yücel’in fikrinin, “sözünün” seyrine, saçaklanmalarına bakmaya çalıştım. Düz bir gelişme çizgisine oturtmaya çalışmadan, vilayetle de bir tutarlılık aramadan yahut tutarlılık kurmaya çalışmadan, “sarkmalara” da hakkını vererek yapmaya çalıştım bunu. Münferit yahut istisnai ilgilerine, değinmelerine de merakla yaklaştım. Bourdieu’nün ta 1980’lerde yazdığı bir makalesi var, “biyografi bir illüzyondur,” diyor; kastettiği, bir kişiliği, bir ömrü büsbütün dengeli, bir yerden bir yere gerçek giden bütünlüklü bir varoluş olarak düşünmenin aldatıcı olduğu. Bir insanın farklı merceklerle bakıldığında görülecek farklı suretleri var; düşünsel varlığının da mutlak tutarlılık içinde birbirine iliklememizin gerekmediği farklı veçheleri var.

HAMARAT, ‘ŞEFLERE’ İNANMIŞ BİR DEVLET İNSANI…

Hasan Âli Yücel, birebir vakitte ‘kurucu’ isimlerden… Periyodunda kıymetli atılımlar yapmış bir bakan. Yücel’i Bakanlığa götüren mihenk taşları nelerdir?

Birçoklarının haklı olarak dikkat çektiği üzere, dayanılmaz hamarat bir halde, bir “eğitim ve kültür adamı” olarak yetiştirmiş kendini, emek vermiş. Alışılmış bu yetmez; rejime inanmış, “şeflere” sadakatinden kuşku duyulmayan biri. Ve natürel rejimin halk nezdinde istek üretimini güçlendirmek için, zihinleri biçimlendirmek için atak yapma gereksinimi var – “kültürel hegemonya” arayışı mı desek! Yücel, bu türlü bir programı yürütecek müktesebata ve güce sahip.

Yaşar Nabi Nayır, Yücel için ‘aklıyla Batı’da, gönlüyle Doğu’da olan bir fikir adamı’ diyor. Doğal bu tarifin öncesi de var: ‘Türk aydınlanması’nın dikkat çeken isimlerinden birebir zamanda… Hasan Âli Yücel, Doğu ile Batı’yı hangi perspektiflerde bir ortaya getiriyor?

Evvelki sorunuzla da kontaklı bu, bir yandan. Yücel’in yürüttüğü kültür siyaseti, modernist bir milliyetçiliğin güdümünde. Çağdaş kozmik kültürü tereddütsüz, canla başla iktisap etmenin, millileşmenin tek ve hakikat yolu olduğuna inanan bir çizgi. Gökalp’in kültür-uygarlık ayrımına yüz vermeyen, burada mutlak tutarlılık gören, görmek isteyen bir tavır bu. Yücel bunun en “inanmak isteyen” temsilcisi. Kendi “kişisel” Doğu-Batı sentezini de bu inanış içinde düşünebiliriz. Birinci başta konuştuğumuzu da hatırlatayım fakat; mutlak tutarlılık aramayın, elbette sekmeler de var. “Şarklı” meşrebin, zevkin öne çıktığı haller var.

‘HEDEFLENEN ‘ORTA AYDIN’ SINIFI ZÜMRESİDİR’

2 Mayıs 1939’da düzenlenen 1. Türk Neşriyat Kongresi’nin Yücel’in kültür seferberliğinin kilit bir eşiği olduğunu vurguluyorsunuz. Bahsi geçen kongrenin kıymeti neydi, devamı neden gelmedi? ‘Düşünür sınıf’ın ortaya çıkamamasını neye yoruyorsunuz?

Yücel devrindeki bir çok teşebbüsün devamı gelmedi, birçok kongre yahut şûrânın “ikincisi” ya yapılmadı, ya çok sonra yapıldı, yapıldığında da rutinin yavanlığına dönmüştü. 1. Neşriyat Kongresi’nin ehemmiyeti, genel olarak yayın (kitap) üretimini teşvik etmesi ve natürel en değerlisi çeviri seferberliğini başlatması. Malum, klasiklerin çevrilmesi. Hatta geçende bir milliyetçi-muhafazakâr muharrir, kitap hakkındaki yazısında, Köy Enstitüleri’nin çok konuşulmasına karşılık, klasik çevirilerinin “kültürel hegemonya” bakımından daha tesirli olduğu yorumunu getirdi. Kastettiği, “Batı kültürünün” nüfuzunu sağlaması. O denli algılanıyorsa, bir tesiri olmuş belirli ki!

Düşünür sınıf yetiştirme projesinde kastedilen, hedeflenen, az çok nizamlı kitap okuyan bir “orta aydın” zümresidir. Bu proje büsbütün başarısız olmuş sayılır mı, tartışmak lazım. Bir “orta aydın” zümresinin yetiştiğinden kelam edilebilir. “Sürdürülebilirliğinde” sorun oldu bunun, sahiden de eğitim sistemindeki çalkalanmaların önemli tesiriyle. Diğer sorular da sorabiliriz. Mesela, yaratıcı ve eleştirel aydın “yetiştirme” işi ne oldu? Ki o dediğiniz yetiştirilmekle olmaz, yetişmesine yer hazırlanır, ortam sağlanır – bu türlü bir “iş,” oldu mu, ne kadar oldu? Bence bu daha kritik bir soru.

Hasan Âli Yücel denince birinci akla gelenler Köy Enstitüleri ve klasik yapıtların Türkçeye kazandırılması… Lakin Yücel, bu icraatlarının akabinde ‘komünist’ olmakla yaftalanıyor ve politik bir linçle karşı karşıya kalıyor. Bugün de bu linç dolaylı yollardan iktidar aygıtlarının kullandığı bir araç olmaya devam ediyor. Yücel’in bu atmosferde aldığı hal nasıldı? Kendini anlatabildi mi?

Yücel’in tek mağduru olmadığı bu anti-komünist kampanya, format oluşturan, kurucu nitelik taşıyan bir pratik. Anti-komünizmin bir zihniyet ve siyaset kalıbı olduğunu her vesileyle tekrarlıyorum, tekrar tekrarlayayım. Elle tutulur bir komünizm tehdidi olmadığında da işleyen, her hasma karşı seferber edilebilen bir karalama kalıbı, bir baskı stratejisi. Ve dediğiniz üzere bir linç ortamı.

Bu kampanya sırasında partisi ve İnönü tarafından sıkı bir formda sahiplenilmemiş; çünkü CHP, tek parti rejiminden çok partiliğe geçişi, “hür dünyanın” bir kesimi olma azmiyle, şedit bir anti-komünizmle yürütüyor. Yücel ona karşın kendisini teferruatlı bir halde savunmuş, uzun uzun konuşmuş, yazmış, anlatmış… Ama, kendisi de bir anti-komünist olarak, karşısındaki anti-komünist kampanyanın tarihî fonksiyonunu başında yerli yerine koyamadığı için, sanırım, düzgünce hayal kırıklığına uğruyor, süngüsü düşüyor.

Hasan Âli Yücel’in, Kemalizmle olan münasebetinde o günün şartlarını göz önüne aldığımızda nasıl bir anlayışla karşılaşıyoruz?

O günün şartları derken, değişen şartlardan kelam etmeliyiz. Değişen bir Kemalizm anlayışından. Yekpare ve sabit bir Kemalizm yerine, vakit, yere ve farklı siyasi anlayışlara nazaran farklılaşan Kemalizmlerden kelam etmek daha yanlışsız. Tek parti devrinde Yücel’in Kemalizmi, resmi çizgiye sadık ve “Şefçi”dir. Ulusal kimlik inşasıyla aydınlanma ve çağdaşlaşma davasını birbirine sıkı sıkı ilikleyen bir bakış açısı var Yücel’in, Kemalizme yaklaşımında en sabit sütun sanırım bu bakış açısıdır. Bakanlığı periyodunda, bu anlayışın tarihî bayraktarı oluyor. 50’lerde “mazeretçi” diye tanımladığım bir revizyon gayreti var; Kemalizme demokratik bir “açılım” getirmeye çalışıyor. Tek parti devrinin “hürriyetsizliğini,” hürriyet yolunda zarurî ve süreksiz bir etap olarak yorumluyor. Atatürk’ün tarihi şahsiyetine bağlılığı, Türk milliyetçiliğinin olmazsa olmazı olarak görüyor ve Kemalizmin buradan gelen hegemonik gücüne inanıyor, inanmak istiyor.

Yücel’e karşı nefretin beden bulmuş halini İslamcı-muhafazakârlar oluşturuyordu. Bu cenahın başını çekenlerden biri de Necip Fazıl Kısakürek… Yücel’in Kısakürek ile ilgisi bakanlık periyodunda de devem ediyor. Bu noktada ortalarında yaşanan kopuş anı ya da politik tartışma nasıl şekillendi?

Unutmamalı ki, devrin münevverleri o denli yahut bu türlü birbirlerini tanıyorlar, sonuçta bir dar muhit kelam konusu. Zıtlaşsalar bile, temas noktaları olabiliyor, kesişebiliyorlar. Yücel’le Necip Fazıl ortasında bariz bir kopuş anı yok, kopuş vakte yayılıyor. Necip Fazıl’ın siyasi egosunun gittikçe kabarmasına, İslamcı yöneliminin belirginleşmesine bağlı bir süreç. Yücel’in milliyetçi-muhafazakar cenahta sabit bir düşman figürüne dönüşmesinde Necip Fazıl’ın oldukça katkısı var.

‘YÜCEL, KÜSKÜNLÜĞÜNÜN ACILARINI ÇALIŞARAK ATIYOR’

Hasan Âli Yücel’i uzunca bir bakanlık sürecinden sonra inzivaya çekilmiş olarak görüyoruz. Bu zoraki inzivada yer yer kendi dava arkadaşlarıyla zıt düşen niyetleri de etkili… Yücel’in son vakitlerini nasıl okumak gerekir?

Türkiye’de aydınların ulusal spor üzere temrin ettiği “kadrim bilinmedi” küskünlüğünü güçlü bir formda yaşıyor o devirde. Sevilmeyi seven bir adam olarak, melankolik bir havaya da sokuyor bu onu. Ancak büsbütün o havaya kaptırmıyor kendini, dayanılmaz aktif. Eğitim meselelerini an be an izleyen günlük yorumlar yazıyor, aktüaliteye iki adım geri çekilerek bakan denemeler yazıyor, uzun manzum metinler yazıyor, iki seyahatname yazıyor, edebiyat ve “hümanizma” tarihi üzerine birer kitap yazıyor, İş Bankası Kültür Yayınları’nda teşvik edici bir editör olarak adeta bakanlıkta yarım kalan işini sürdürüyor, kültür-sanat faaliyetlerini canla başla izliyor. Küskünlüğünün acılığını, çalışarak, üreterek atıyor. 50’li yıllar, onun “kültür adamı” kimliğini makama borçlu olmadığını kanıtladığı bir devir.

YENİ BİR BİYOGRAFİ: DEMİREL

Önümüzdeki günlerde okurlarınızı hangi çalışmalarınız bekliyor?

Birikim’deki sistemli yazılar ve çeviri işleri devam ediyor. Yıllardır zihnimde duran Demirel biyografisine giriştim, artık ona çalışıyorum.

ETİKETLER: , , , ,
BİR YORUM YAZIN

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.