İstekli sürgünden mecburî sürgüne: Demir Özlü… | Radyo BALFM

Radyo BALFM

İstekli sürgünden mecburî sürgüne: Demir Özlü…

20.02.2021
43

1935 yılında İstanbul’un Vefa’sında doğan Demir Özlü’yü geçtiğimiz günlerde yitirdik. 85 yıllık hayatında hem edebiyat dünyamızın hem de yakın …

İstekli sürgünden mecburî sürgüne: Demir Özlü…

1935 yılında İstanbul’un Vefa’sında doğan Demir Özlü’yü geçtiğimiz günlerde yitirdik. 85 yıllık hayatında hem edebiyat dünyamızın hem de yakın siyasal tarihimizin kıymetli isimlerinden biri sayılan Özlü’nün bu beklenmedik vedası bütün okurlarını derinden sarstı.

“Ben 1935 yılında Vefa’da doğdum. Ünlü bozacının önünden, yirmi metre kadar Şehzadebaşı istikametine hakikat yürürseniz, bir çıkmaz sokak vardır, orada, artık yıkılmış olan bir tahta konutta. 1940 yılına kadar İstanbul’da kaldım.”

1935’in Vefası’nda dünyaya gözünü açtığında yaşıtı pek çok bebeğe nazaran şanslı sayılır. Babası Sabih Beyefendi, annesi Nimet Hanım bilgili, görgülü insanlardır. Cumhuriyet’in birinci öğretmenlerinden oldukları için eğitim-öğretim göreviyle her yere gitmeyi göze almışlardır.

Bu vesileyle Kütahya’da vazife yapmaya başladıkları yıllarda, 1942’de Sezer (Özlü Duru), 1943’te Tezer (Özlü) dünyaya gelir. Güçlü ömür koşullarına ve ondan da güç olan toplumsal zihniyete karşı öğretmenliğe devam eden Sabih Beyefendi ve Nimet Hanım, daha sonra Ödemiş’e tayinleri çıktığında, bu sefer toparlanıp soluğun orada alırlar.

Ailevi nedenlerle eğitim hayatını farklı okullarda sürdüren Özlü, babasının İstanbul’u çok özlemeye başladığı yıllarda, yeni bir atamayla İstanbul’a tayin edilmesinden sonra İstanbul Kabataş Erkek Lisesi’nde okumaya başlar. Alışılmış bu kere aile bölünmüştür. Sabih Beyefendi, Sezer ve Özlü İstanbul’a taşınmış, Nimet Hanım’la Tezer ise bir yıl sonra onlara dahil olabilmiştir.

EDEBİYATIN BÜYÜSÜ

Başta İstanbul, devamında Kabataş Erkek, Özlü’nün hayatını derinden etkileyeme başlar. Bunun birinci yansımalarından biriniyse öğretmeni Behçet Necatigil tetikler.

“İlk hafta genç bir öğretmen sınıfa girdi. Kravatı, ceketinin altında giydiği yünlü yeleğinin üzerinde duruyordu. İşte bu genç öğretmenin daha birinci dersinde eski bir bağbozumu şöleni yaşadım. Başka öğrenciler üzere. Ne memnun ki, onun haftada altı saat dersi vardı. Kim göndermişti bu öğretmeni? Edebiyatın bir rabbi var mıydı? Kuşkusuz onun şiirini yazdığı Pan her şeyin ilahıydı aslında fakat insanın iç ömrünü sonsuzca yücelten edebiyatın özel bir yaradanı olmak gerekti.”

Necatigil’in halinden, edebiyata olan yaklaşımından epeyce etkilenen Özlü, birinci yazı denemelerine bu yıllarda başlar. Kendini geliştirmek, farklı kültürleri tanımak gayesiyle Fransız Konsolosluğu’nun açtığı Fransızca kursuna gittiğindeyse listede gördüğü, kendisi üzere Fransızca kursuna gelmiş olan bir ismi aklına kazır. Bu isim Ferit Edgü’dür.

Ta o yıllardan başlayan dostlukları edebiyata olan ilgileriyle birlikte gelişir. Kafka, Dostoyevski, Sartre üzere yazarlarla tanışması da tekrar bu yıllara rastlar.

Birinci hikayesini okulun çıkardığı Dönüm mecmuasında, 1952’de yayımlayan Özlü, hayatını da ilgisi gereği yavaş yavaş şekillendirmeye başlar. 1953’te liseyi bitip İstanbul Hukuk’a girer. 1959’da burayı da bitirir.

Hem üniversite devrinde hem de sonrasında edebiyat-sanat etrafıyla iç içe olan Özlü’nün ve yaşıtı gençlerin en büyük talihlerinden biri Beyoğlu kafeleri, pastaneleridir. Bilhassa kimileri “kurtarılmış bölge” olarak addedilir. Farklı disiplinlerden, farklı estetik tasalarla sanata ve edebiyata gönül veren gençler bu üzere yerlerde buluşup sosyalleşirler. Yalnızca kendi yaş kümeleriyle değil, pek çok ustayla da oturup kalkarlar. Bu yerlerin başında da meşhur Baylan Pastanesi gelir.

“Herkes Baylan’a geldiğinde yalnızlıktan kurtulup diğer bir dünyaya giriyordu. Okuduklarından yazdıklarından orada kelam ediyordu herkes. Sinemaya gidiliyor, sonra yine Baylan’a dönülüyordu. (…) Baylan birbirimizi bulduğumuz bir özgürlük sahnesiydi bizim için. Ömür oradaydı, gerçeküstücülük de varoluşçuluk da. Toplumsal niyetlerle karşılamanın yeri de orasıydı. Baylan’a toplumun tabuları sızmıyordu. Kızların da erkeklerin de toplumdan başka düşmüş cinsel özgürlük arayan bayanların da genç bayan yaratıcıların da geldikleri yerdi orası.”

Özlü edebiyatla ve sol siyasetle iç içe bir ömür sürmeye başladığı 1950’li yılları epey verimli geçirir. Fakülteyi bitirdikten sonra avukatlık stajını da tamamlar ve sonra Paris’e yerleşip Sorbonne Üniversitesi’ne kaydolur. Burada Jacques Derrida’nın, Jean Wahl’ın derslerine katılır.

İSTEKLİ SÜRGÜNDEN ZARURÎ SÜRGÜNE

Paris’te geçirdiği günlerden sonra 1962’de Türkiye’ye dönüp İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Metot Bilim Kürsüsü’nde asistan olarak misyon alır lakin memleketin siyasal atmosferi önünü tıkamayı çok geçmeden başarır. Ferit Edgü’ye yazdığı mektubunda, “yanında çalıştığım profesör, (…) Personel Partisi’nde çalışmam onu korkuttu, beni istifaya zorladı, ben de istifa etmedim, çıkarılmamı istedim,” diye müellif.

Üniversiteden çıkarıldıktan sonra askere alınan, askerden sonra avukatlık cübbesini sırtına geçirip askerî mahkemelere karşı vicdanı savunan Özlü, geçim meşakkat sebebiyle birinci eşinden ayrılır ve bir müddet sonra İsveçli gazeteci Ulla Lundström ile evlenir.

70’li yıllar yalnızca Özlü ailesi için değil, bütün ülke için epeyce kanlı çatışmalarla, katliam haberleriyle geçer. O günleri ve yurt dışına çıkma kararını Sürgünde On Yıl isimli kitabında şu formda anlatır.

“Arnavutköy’deki konuta döndüğümde, karım yabancı gazeteci olduğu için kapı önüne bir bekçi yolladılar. Bekçinin kapının önünde dikilip durmasına üzüldüğümden onu gerisin geriye karakola yolladım. Tercüman gazetesi karımın İsveç TV’si için cezaevindeki Yılmaz Güney’le yaptığı bir interview’i mazeret ederek, onun hakkında haksız ve yanlışsız olmayan yayın yaptı. Bu palavra haberi mahkeme yoluyla tekzib ettim. Adalet Bakanı’nın Yılmaz Güney’le hapishanede interview yapılmasına müsaade verilmesini muhalefet 11’ler- CHP hükümeti aleyhine sorun yapmak istedi. Dört buçuk yaşında olan oğlum Harun olayların baskısını üzerinde hissediyordu. Böylelikle karımla oğlumu Stockholm’e göndermeye, akabinde da kendim giderek, uzunca bir mühlet –önce altı ay, olmazsa iki yıl– orada oturmaya karar verdim. Onlar 30 Mart 1979 günü Stockholm’e uçtular.”

Ne var ki Özlü Stockholm’e ayak uydurmakta epey zorlanır. Bunun en temel sebeplerinin başında pek olağan ki kendini istekli sürgün olarak addetmesi yatar. Yazmak bile gelmez içinden, başı daima dağınıktır; daima okur ve irili ufaklı birtakım işlerle uğraşır.

Yaklaşık altı ay sonra İstanbul hasretine yenilip yurda dönse de her şeyin daha da berbata gittiğini, bu türlü bir atmosferde, kelle koltukta yaşayıp çocuğunu yetiştiremeyeceğine karar verdikten sonra tekrar Stockholm’e döner.

İstekli sürgünü ise çok geçmeden resmî sürgüne dönüşür. 1983 yılında, Köln’de yayımlanan Demokrat Türkiye’deki yazıları sebebiyle hakkında dava açılır. Sıkıyönetim Savcılığı, Türk Ceza Yasası’nın 140. Unsuruna nazaran gıyaben tutuklama kararı verir. Bunu pekiştiren bir başka olaysa pasaport yenileme süreci sırasında gerçekleşir. Özlü Türkiye Konsolosluğu’na yenileme için verdiği pasaportunu ve kimliğini bir daha geri alamaz. Üstüne üstlük 10 Kasım 1986’da Resmî Gazete’de yayımlanan kararla vatandaşlıktan çıkarıldığı duyurulur.

Bu periyotta büsbütün karamsarlaşan Özlü, ailesinin ve arkadaşlarının büyük dayanağıyla yine ayağa kalkar. Zarurî sürgünün bitişi ise seksenli yılların sonuna rastlar. Bülent Ecevit’in teşebbüsleri sonucunda yasağı kalkan Özlü 12 Aralık 1989’da tekrar Türkiye’ye gelir.

30 KİTAP, ONLARCA ÖDÜL…

1950 neslinin kıymetli isimlerinden Özlü, roman, hikaye, deneme, anı, günlük üzere çeşitlerde verdiği yapıtlarının birinci adımını 1958’te yayımladığı birinci (öykü) kitabı Bunaltı ile attı.

Bunaltı ile başladığı seyahatini otuz kitaba, onlarca mükafata, yüzlerce dergi-gazete yazısına ve binlerce okura dönüştürerek edebiyatımızın değerli isimlerinden biri olarak tarihimizde kendine müstesna bir yer elde etti.

Güle güle Demir Özlü.

Kaynak

  • Ne Keyifli Ulysses Üzere, Demir Özlü, Simavi Yayınları, 1991
  • Sürgünde On Yıl, Demir Özlü, İş Bankası Kültür Yayınları, 2001
  • Demir Özlü İnsan ve Eser, Sevda Geçen, Ardahan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Türk Lisanı ve Edebiyatı Anabilim Kolu, Doktora Tezi, 2020

ETİKETLER: , , , ,
BİR YORUM YAZIN

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.