Geçmişten Geleceğe Uzanan Köprü Kars: Cirmi küçük lakin cürümü büyük | Radyo BALFM

Radyo BALFM

Geçmişten Geleceğe Uzanan Köprü Kars: Cirmi küçük lakin cürümü büyük

01.02.2021
68

ANKARA – Toplumsal Araştırma ve Özgün Düşün Derneği tarafından tarih boyunca savaşlar ve göçler sonucu Ermenistan, Rusya ve Gürcistan çizgisine …

Geçmişten Geleceğe Uzanan Köprü Kars: Cirmi küçük lakin cürümü büyük

ANKARA – Toplumsal Araştırma ve Özgün Düşün Derneği tarafından tarih boyunca savaşlar ve göçler sonucu Ermenistan, Rusya ve Gürcistan çizgisine yerleşen Karslı figürlerin hayat öykülerinin derlendiği ‘Geçmişten Geleceğe Uzanan Köprü: Kars’ başlıklı kitap yayımlandı. Hrant Dink Vakfı hibe programı kapsamında Avrupa Birliği’nin katkılarıyla hazırlanan çalışmada müzisyen, müellif, şair, heykeltıraş, akademisyen vb. çeşitli mesleklere mensup 13 portrenin hayat serüveni, yapıtları, bilimsel ve siyasİ faaliyetleri akademik bir üslupla kaleme alındı. Öte yandan Casimê Celil’in “Lenin” isimli şiiri ile Ezidî Kürt şair Ferikê Polat’ın “Vasiyetim” isimli şiiri birinci kere bu kitapta Türkçeye çevrildi.

Proje kapsamında Erivan ve Moskova’da Karslı figürlerin hayat hikayelerinin izlerini süren kitabın müellifi Dr. İsmet Konak, bu çalışmayı “cirmi küçük fakat cürümü büyük” olarak nitelendirirken, farklı topraklardaki seyahatini, “Bir bakıyorsunuz kaldığınız otelin çabucak yanı başındaki büfeci Karslı çıkıyor, bir bakıyorsunuz Kaskad (Cascade) Anıt Parkı’nın güvenlik vazifelisi hâlâ Karslı aile büyüklerinden miras kalan bir hicran duygusu yaşıyor. Ahmet Arif’in tabiriyle “duldasız” bırakılmış iki halkın (Ermeniler ve Ezidî Kürtler) sığınağı haline gelmiş Erivan yahut Ermenistan toprağı. Bu bağlamda çalışmanın “cirmi küçük ancak cürümü büyük” olabilir” kelamlarıyla anlatıyor.

Konak ile kitabın çıkış noktasını ve iç dünyasındaki ömür hikayelerini, kültürel etkileşimleri konuştuk.

‘Geçmişten Geleceğe Uzanan Köprü: Kars’ kitabının çıkış noktası ne oldu? Süreç nasıl gelişti? Biraz kitaptan bahsedebilir miyiz?

Bahsi geçen kitap, Hrant Dink Vakfı hibe programı kapsamında Avrupa Birliği’nin katkılarıyla hazırlandı. Çalışmanın tüm sorumluluğu ise Toplumsal Araştırma ve Özgün Düşün Derneği’ne ilişkin. Bahis Kars olunca dernek ve Kars Belediyesi’nin ortaklaşa yürütmesi gereken bir proje hâlini aldı. Bu noktada bedelli lider Ayhan Bilgen’in de özel bir ehemmiyet gösterdiğini ve önsöz yazarak katkıda bulunduğunu belirtmeliyim. Kitaba ilham veren proje çerçevesinde Ermenistan, Rusya ve Gürcistan’a gidilecek; Kars’tan göç etmiş portreler tespit edilecek, arşiv ve kütüphanelerden derlenen bilgiler ışığında kelam konusu şahsiyetler hakkında biyografiler hazırlanacaktı. Bu doğrultuda çalışma grubu olarak kolları sıvadık ve hummalı bir araştırma-inceleme süreci geçirdik.

‘ÇALIŞMANIN ‘CİRMİ KÜÇÜK FAKAT CÜRÜMÜ BÜYÜK”

Saha araştırması sonucu bu kitap ortaya çıktı yani. Bu yolda nasıl tecrübeler edindiniz?

Projeye bağlı uzman araştırmacı olarak 2020’nin şubat ayından itibaren Erivan ve Moskova’da gerekli malumatı toplayıp biyografileri kaleme almaya başlamıştım. Tiflis’e de gitmem gerekiyordu, lakin Covid–19 virüsü engellemişti. Bilhassa Erivan’da Kars kökenli çok sayıda bireye ve dokunaklı hayat hikayelerine rastlamıştım. Bir bakıyorsunuz kaldığınız otelin çabucak yanı başındaki büfeci Karslı çıkıyor, bir bakıyorsunuz Kaskad (Cascade) Anıt Parkı’nın güvenlik vazifelisi hâlâ Karslı aile büyüklerinden miras kalan bir hicran duygusu yaşıyor. Ahmet Arif’in tabiriyle “duldasız” bırakılmış iki halkın (Ermeniler ve Ezidî Kürtler) sığınağı haline gelmiş Erivan yahut Ermenistan toprağı. Kitapta Ermeni, Rum, Ezidî, Malakan, Karapapak kökenli olmak üzere toplamda 13 figürün hayat kıssasını kaleme almaya çalıştık. Kimilerine ilişkin birinci kere Türkçe‘ye çevirdiğimiz şiirler var. Bu bağlamda çalışmanın “cirmi küçük lakin cürümü büyük” olabilir.

‘YAŞAM HİKAYELERİ BAZEN BİZİ HAZİNEYE GÖTÜRECEK BİR ‘MİFTAH’, BAZEN DE ‘TURNUSOL KÂĞIDI’ FONKSİYONU GÖREBİLİR’

Ayhan Bilgen’in kitabın önsözünde dediği üzere, “Bir periyodu gerçek anlamanın ya da bir bölgeyi gerçek tanımanın değerli yollarından biri de hayat hikayelerinin izini sürmekten geçer.” Siz de bu araştırma ile bunu yapıyorsunuz. Kitaptan öncesi ve sonrasına ait ne söylemek istersiniz?

Doğal ki Ayhan Bilgen’in bu değerlendirmesi, biz tarihçilerin de üzerinde hemfikir olduğu ve yer yer kullandığı bir metottur. Hayat hikayeleri bazen bizi hazineye götürecek bir “miftah” olabilir. Bazen de “turnusol kâğıdı” fonksiyonu görebilir. Örneğin 1918 yılı nisan ayında I. Kafkas Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir’in buyruğundaki birliklerin Kars’a yaptığı taarruzda nasıl bir maddi ve manevi yıkım yarattıklarını, bu atak esnasında kaçmayı başaran şahsiyetlerin ömür hikayesinden anlayabiliyoruz. Resmi tarih yazıcılığı, Kars saldırısını “gaza-i ekber” olarak kutsayabilir ve bu formda kitlelere zerk edebilir. Lakin ceviz kabuğunun içi, kabukla tıpkı nitelikte değil. Halbuki bu akınla, Kars kentinin çeşitli halklarının heybesi acıyla doldurulmuş. Kitabın hazırlanma süreci, bize bu üzere sonuçlara ulaşma bahtı verdi.

‘CASİMÊ CELİL KÜRT MÜZİĞİNİ İLERİ DÜZEYE TAŞIMIŞTIR’

Kitapta bahsettiğiniz Casimê Celil de Kars’tan göç etmek zorunda kalanlar ortasında. Pekala, Casimê Celil’in bölgede yaşayanlar için ehemmiyeti nedir?

Tam 1918 yılındaki Kars saldırısından bahsediyorken, Casimê Celil’in de bu akına maruz kaldığını, 50 kişilik ailesinden geriye birkaç kişinin kurtulabildiğini görüyoruz. Annesi ve babasıyla Avareş’i (Karasu) geçen Casimê Celil, Ermenistan’ın Alagez (Elegez) bölgesine kaçmayı başarmıştı. Lakin Kâzım Karabekir birlikleri, burada da “tasalluta” devam etmişti. Taarruz sonucu annesi ve babasını yitiren Celil, yetimhanelerde büyümüştü. Her türlü zorluğa karşın eğitim gören Celil, Kürt lisanı ve edebiyatı alanında kıymetli çalışmalar yapmıştı. Onun ismi özellikle Erivan Radyosu Kurmancca ünitesi ile özdeşleşmiştir. 1955 yılında Kurmancca yayın başlayınca birinci müdürü Casimê Celil olmuştur. Bu radyodaki programlarda çok sayıda genç Kürt sanatkarın tanınmasına önayak olmuş ve Kürt müziğini ileri düzeye taşımıştır. Celilê Celil, Ordixanê Celil ve Cemila Celil üzere aydın şahsiyetler onun çocuklarıdır. Çok sayıda şiir de yazan Casimê Celil’in bilhassa “Lenin” isimli şiirini (gözlemlediğim kadarıyla birinci kez Türkçe’ye çeviriyoruz) paylaşmak istiyorum:

Bizim için yaşadın sen
Sonsuza dek de yaşayacaksın,
Eski dünyaya savaş açtın sen
Ulu partinin temellerini atarak,
Sen! İşçilerin lideri! Ölümsüz Lenin!
Yaşıyor ismin her yerde
Yeni kuşakların umudu olan ismin,
Sen! Lenin! Gösterişsiz bütün insanların kalesi Lenin!
Bizim sevgimiz, bizim mutluluğumuz Lenin!
Karanlıkta yaşadı uzun yıllar halkım
Lakin bir hasreti vardı her daim aydınlığa,
Işıksın sen Lenin! Karanlıkta kalmış bir Kürt için
Asırlarca sönmeyecek olan bir ateş,
Ve fırtınalarla doğan bu yüzyılda
Kötüyle uğraşta ve doğrulukta
Herkesin en yakın dostu sen!
Hayatsın sen! Zafersin sen büyük Lenin!

‘ÂŞIK ATIŞMASI YAHUT ÂŞIKLIK GELENEĞİ ÇAĞDAŞLAŞMA VE KENTLEŞME SONRASI HASARA UĞRADI’

Âşık atışması kadim bir gelenektir… Bugün bu gelenek ne durumda? Geçmişle kıyaslarsanız neler söylersiniz? Kars’taki âşıklık geleneği ve Âşık Şenlik hakkında neler söyleyeceksiniz?

Âşık atışması yahut âşıklık geleneği, bilhassa Türk dünyası açısından değerli bir kelamlı kültür ritüelidir. Doğal çağdaşlaşma ve kentleşme sonrası bu ritüel de hasara uğradı. Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan ve Türkiye üzere geniş bir alanda yaygın olan bu gelenek, günümüzde maalesef tesirini yitirmektedir. Faruk Nafiz Çamlıbel’in Çoban Çeşmesi isimli şiirinde haykırdığı üzere:

“Leyla gelin oldu, Mecnun mezarda,
Bir susuz yolcu yok artık dağlarda…”

Âşıklık geleneği, elbet evvelce Kars’ta da çok revaçtaydı. Toruni (Deruni), Kağızmanlı Hıfzı, Âşık Murat Çobanoğlu, Âşık Şenlik üzere önemli âşıklar yetişmişti. Ailesi XIX. yüzyılda Gürcistan Borçalı’dan Çıldır’a gelen Âşık Şenlik âşık edebiyatının bade içme, kıssa tasnif etme, atışma, muamma asma ve muamma indirme üzere tüm niteliklerini barındırmaktaydı. Koşma ve koçaklamalarıyla da bilinen Şenlik, kuşkusuz patriot bir ozandı. Hakikaten Çarlık Rusya ile yapılan 93 Harbi (1877–1878 Savaşı) esnasında halka hitaben yazdığı şu dizeler, ondaki “vatan sevgisini” gereğince yansıtmaktadır:

“Ehl-i İslam olan işitsin bilsin,
Can sağ iken yurt vermeniz düşmana,
İsterse Uruset ne ki var gelsin,
Can sağ iken yurt vermeniz düşmana…”

KÜLTÜREL ETKİLEŞİM ŞİİRLERE YANSIDI

Gürcistan, Rusya ve Ermenistan’da yaşayan Karslılardan bahsediyorsunuz? Üç ülkede ne üzere kültürel etkileşimler oluyor?

Kars’tan Gürcistan, Rusya ve Ermenistan’a göç eden şahsiyetler, aslında gittikleri coğrafyanın kültürüne hem adapte olmuşlar hem de kendi kültürel motiflerini koruma etmeye çalışmışlardır. Örneğin Ezidî kökenli müellif ve şair Aminê Avdal, “Alagez” isimli şiirindeki şu dörtlükle bölgeyi nasıl içselleştirdiğini aksettirmektedir:

“İşliyor her şey son süratiyle,
Ve göz kamaştıran arabalar
Işıldıyor güneşte,
Ve Alagez köyü üzerinde
İşitiliyor bir turna sesi”

Yeniden Kars’tan Rusya’nın Magnitogorsk kentine giden Rum kökenli Lev Samarjidi, 60 yıl tiyatroya emek vermiş ve 100 rolde oynamıştı. Hâlâ Magnitogorsk halkının yüreğinde “tiyatronun peygamberi (пророк театра: prorok teatra)” olarak yer edinmektedir. Birebir biçimde Ermeni kökenli heykeltıraş Ripsime Simonyan’ın Erivan ve Gümrü sokaklarını süsleyen yapıtlarını unutmamak gerek. Yüklü olarak bayan figürünü işleyen Simonyan’ın itinayla hazırladığı heykeller günümüzde Erivan’daki Abovyan Caddesi’ne ve Âşıklar Parkı’na farklı bir romantizm katmaktadır.

Bir de Ezidî Kürt devrimci ve şair Ferikê Polat’ın Bolşevizm ve Ekim İhtilali ile yoğrulmuş edebî ününe de dikkat çekmek lazım. Bilhassa Sovyet devrinde onun ismi, büyük bir prestij görmekteydi. Rus İç Savaşı’nda (1918-1922) Bolşeviklerin yahut Kızıl Ordu’nun safında savaşan genç şair, 1918 yılı kasım ayında karşı-devrimci Beyaz birlikler tarafından öldürülmüştü. Sınıf savaşına tutkuyla bağlı olan şairin “Vasiyetim” isimli şiiri (yine Türkçe’ye birinci kez çevirdiğimizi düşünüyorum) epeyce kıymetlidir:

Gidiyorum son muharebeye,
O fedakârca ve kıvanç dolu çarpışmaya,
Dualar etmeyin gerimden,
Üzülmeyin bana dostlarım!
Gidiyorum büyük bir meydana,
Çapraz kılıç darbeleri altında inleyen bir meydana,
Pervasız bahtımın üzerinde,
Sadece bozkır rüzgârı essin,
Gidiyorum şen bir arbedeye,
Düşmanla korkusuz bir hengameye,
İleri,
Gidiyorum amansız bir vuruşmaya,
Rahat ve açık bir alınla,
Gidiyorum son muharebeye,
O fedakârca ve kıvanç dolu çarpışmaya,
Dualar etmeyin gerimden,
Üzülmeyin bana dostlarım.

ETİKETLER: , , , ,
BİR YORUM YAZIN

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.